Ζάλη και ίλιγγος
Αν ο χώρος γύρω σας γυρίζει, πρόκειται για ίλιγγο και η αιτία βρίσκεται συνήθως στο αυτί. Αν αντίθετα σκοτεινιάζει η όρασή σας ή νιώθετε αστάθεια στα πόδια, η αιτία είναι συχνότερα αλλού. Δύο ερωτήσεις δείχνουν τον δρόμο: πόσο κρατάει το επεισόδιο και αν επηρεάζεται η ακοή. Η συχνότερη μορφή αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται με χειρισμούς, μέσα στην ίδια επίσκεψη.
Ζάλη ή ίλιγγος;
Η λέξη που θα χρησιμοποιήσετε στο ιατρείο κατευθύνει τη διάγνωση περισσότερο από όσο φαντάζεστε, γι' αυτό αξίζει να ξεχωρίσουμε τρία πράγματα που ο κόσμος τα λέει όλα «ζάλη».
Ίλιγγος είναι η ψευδαίσθηση κίνησης. Γυρίζει ο χώρος γύρω σας ή γυρίζετε εσείς μέσα σε αυτόν. Είναι το σύμπτωμα που παραπέμπει στο αιθουσαίο σύστημα του έσω αυτιού.
Προλιποθυμική αίσθηση είναι το «θα πέσω», με μαύρισμα μπροστά στα μάτια, συνήθως όταν σηκώνεστε απότομα. Παραπέμπει στην πίεση, στην καρδιά ή στα φάρμακα.
Αστάθεια είναι η δυσκολία να σταθείτε ή να βαδίσετε σταθερά, χωρίς να γυρίζει τίποτα. Παραπέμπει στη νευρολογική εκτίμηση, στην όραση ή στον μυοσκελετικό έλεγχο.
Από τα τρία, μόνο το πρώτο ανήκει καθαρά στον ΩΡΛ και αυτό είναι και το πρώτο που ξεκαθαρίζεται στο ραντεβού.
Τι δείχνει η διάρκεια του επεισοδίου;
Η διάρκεια, μαζί με το αν επηρεάζεται η ακοή, ονομάζει την αιτία στις περισσότερες περιπτώσεις.
Δευτερόλεπτα, με την κίνηση του κεφαλιού. Γυρίζετε στο κρεβάτι, σκύβετε ή κοιτάτε ψηλά και ο χώρος γυρίζει για λίγο. Η ακοή δεν επηρεάζεται. Είναι ο καλοήθης παροξυσμικός ίλιγγος θέσεως, η συχνότερη αιτία ιλίγγου και η μόνη που λύνεται με χειρισμούς στο ιατρείο.
Λεπτά έως ώρες, με επεισόδια που επανέρχονται. Μαζί με τον ίλιγγο υπάρχει βαρηκοΐα που πηγαινοέρχεται, βουητό και αίσθημα πληρότητας στο αυτί. Η εικόνα ταιριάζει με νόσο Ménière.
Ημέρες, ένα έντονο επεισόδιο. Αν η ακοή είναι φυσιολογική, πρόκειται για αιθουσαία νευρίτιδα, φλεγμονή του αιθουσαίου νεύρου. Αν συνυπάρχει απώλεια ακοής ή βουητό, πρόκειται για λαβυρινθίτιδα.
Επεισόδια με πονοκέφαλο, φωτοφοβία ή ευαισθησία στον ήχο. Η αιθουσαία ημικρανία είναι από τις συχνότερες αιτίες επαναλαμβανόμενου ιλίγγου και από αυτές που καθυστερούν περισσότερο να αναγνωριστούν, επειδή ο πονοκέφαλος δεν συμπίπτει πάντα με τη ζάλη.
Μια διευκρίνιση που χρειάζεται. Στην καθημερινή γλώσσα «λαβυρινθίτιδα» λέγεται σχεδόν κάθε ίλιγγος. Ιατρικά όμως είναι μία συγκεκριμένη πάθηση, αυτή που επηρεάζει και την ακοή. Αν η ακοή σας είναι φυσιολογική, πιθανότατα δεν έχετε λαβυρινθίτιδα και αυτό αλλάζει τόσο την αντιμετώπιση όσο και την πρόγνωση.
Όταν η αιτία δεν είναι στο αυτί
Η ζάλη δεν είναι πάντα ωτογενής και μια σοβαρή εκτίμηση το λαμβάνει υπόψη από την αρχή. Αιτίες εκτός αυτιού είναι η πτώση της αρτηριακής πίεσης, η αναιμία, οι διαταραχές του σακχάρου, αρρυθμίες και άλλα καρδιολογικά αίτια, φάρμακα που λαμβάνετε, αδιόρθωτα προβλήματα όρασης, παθήσεις της αυχενικής μοίρας, καθώς και το άγχος με τις κρίσεις πανικού.
Γι' αυτό η εξέταση δεν σταματά στο αυτί. Όταν τα ευρήματα δείχνουν αλλού, η συνέχεια γίνεται με τον καρδιολόγο, τον νευρολόγο ή τον παθολόγο και όχι με επανάληψη ωτολογικών εξετάσεων.
Πότε η ζάλη είναι επείγον;
Ορισμένα συμπτώματα δεν διερευνώνται σε ραντεβού, χρειάζονται άμεση μετάβαση σε νοσοκομείο.
- Διπλωπία ή θολή όραση που δεν υποχωρεί
- Δυσκολία στην ομιλία ή στην κατάποση
- Αδυναμία ή μούδιασμα στο ένα ήμισυ του σώματος ή πτώση του προσώπου
- Πολύ έντονος πονοκέφαλος που ξεκίνησε απότομα
- Αδυναμία να σταθείτε ή να βαδίσετε
- Απώλεια συνείδησης
Υπάρχει και μία ωτολογική επείγουσα κατάσταση. Ίλιγγος που εμφανίζεται μαζί με αιφνίδια απώλεια ακοής στο ένα αυτί χρειάζεται ακοόγραμμα άμεσα, γιατί η θεραπεία έχει τις καλύτερες πιθανότητες μέσα στις πρώτες δύο εβδομάδες.
Τι θα γίνει στο ραντεβού;
Πρώτα το ιστορικό, με τις ερωτήσεις που ήδη ξέρετε: πόσο κρατάει, τι το προκαλεί, τι το συνοδεύει, αν άλλαξε η ακοή. Αν μπορείτε, κρατήστε σημειώσεις για δύο ή τρία επεισόδια πριν έρθετε, γιατί αυτές οι λεπτομέρειες αξίζουν περισσότερο από κάθε εξέταση.
Δοκιμασία Dix-Hallpike
Ξαπλώνετε γρήγορα από καθιστή θέση με το κεφάλι στραμμένο και ο γιατρός παρακολουθεί τις κινήσεις των ματιών σας. Ο νυσταγμός που εμφανίζεται, η κατεύθυνσή του και η διάρκειά του επιβεβαιώνουν τον καλοήθη παροξυσμικό ίλιγγο θέσεως και δείχνουν ποιος ημικύκλιος σωλήνας εμπλέκεται. Η δοκιμασία μπορεί να προκαλέσει σύντομα το σύμπτωμα και αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο.
Δοκιμασία Body-Roll
Είναι μια απλή και ανώδυνη εξέταση που χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση του ιλίγγου θέσης, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υποψία ότι το πρόβλημα προέρχεται από τον οριζόντιο ημικύκλιο σωλήνα του έσω αυτιού. Ο ασθενής βρίσκεται ξαπλωμένος και ο ιατρός στρέφει διαδοχικά το κεφάλι προς τα δεξιά και προς τα αριστερά, παρατηρώντας εάν προκαλείται ίλιγγος ή χαρακτηριστική κίνηση των ματιών (νυσταγμός). Με τον τρόπο αυτό μπορεί να εντοπιστεί η πλευρά και το τμήμα του συστήματος ισορροπίας που ευθύνεται για τα συμπτώματα.
Ωτοσκόπηση και ακοόγραμμα
Η ακοή είναι ο δεύτερος άξονας της διάγνωσης, γι' αυτό ελέγχεται στην ίδια επίσκεψη. Χωρίζει την αιθουσαία νευρίτιδα από τη λαβυρινθίτιδα, στηρίζει ή αποκλείει τη νόσο Ménière και εντοπίζει την αιφνίδια βαρηκοΐα που χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση.
VEMP – Αιθουσαία Προκλητά Μυογενή Δυναμικά
Τα VEMP είναι μια εξειδικευμένη, ανώδυνη εξέταση του συστήματος ισορροπίας του έσω αυτιού. Με τη βοήθεια ειδικών ηχητικών ερεθισμάτων και μικρών ηλεκτροδίων καταγράφεται η ανταπόκριση συγκεκριμένων τμημάτων του αιθουσαίου συστήματος και των αντίστοιχων νευρικών οδών. Η εξέταση συμπληρώνει τον έλεγχο του ιλίγγου και της αστάθειας και μπορεί να προσφέρει σημαντικές πληροφορίες σε παθήσεις του έσω αυτιού, όταν η κλινική εικόνα απαιτεί πιο εξειδικευμένη διερεύνηση.
Πότε χρειάζεται απεικόνιση;
Όταν η κλινική εικόνα είναι τυπική για καλοήθη παροξυσμικό ίλιγγο θέσεως και δεν υπάρχουν άλλα ευρήματα, η μαγνητική τομογραφία δεν προσφέρει περισσότερες πληροφορίες και δεν τη ζητάμε. Χρειάζεται όταν υπάρχουν νευρολογικά σημεία, όταν ο ίλιγγος είναι μονόπλευρος με ασύμμετρη ακοή ή όταν η εικόνα δεν ταιριάζει με καμία από τις γνωστές μορφές.
Θεραπεία
Χειρισμοί επανατοποθέτησης
Στον καλοήθη παροξυσμικό ίλιγγο θέσεως η αιτία είναι μηχανική: μικροί κρύσταλλοι έχουν μετακινηθεί εκεί που δεν ανήκουν μέσα στο έσω αυτί. Ο χειρισμός Epley είναι ένας από τους χειρισμούς που τους επαναφέρει στη θέση τους με μια σειρά κινήσεων της κεφαλής που διαρκεί λίγα λεπτά. Είναι η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση και στις περισσότερες περιπτώσεις τα συμπτώματα υποχωρούν αμέσως ή μετά από μία επανάληψη. Η επανεκτίμηση γίνεται μέσα σε έναν μήνα, για να επιβεβαιωθεί ότι το πρόβλημα λύθηκε.
Δεν χρειάζεται να φοράτε κολάρο, να κοιμάστε καθιστοί ή να αποφεύγετε τις κινήσεις μετά τον χειρισμό. Οι περιορισμοί αυτοί δίνονταν παλαιότερα, αλλά δεν βελτιώνουν το αποτέλεσμα.
Όταν η αιτία είναι άλλη
Στην αιθουσαία νευρίτιδα ο εγκέφαλος αντισταθμίζει σταδιακά και η αποκατάσταση επιταχύνεται με αιθουσαία ασκησιοθεραπεία, όχι με ακινησία.
Στη νόσο Ménière η διαχείριση είναι μακροχρόνια και περιλαμβάνει διατροφικά μέτρα, φαρμακευτική αγωγή και παρακολούθηση της ακοής.
Στον ημικρανιακό ίλιγγο η αντιμετώπιση ακολουθεί τη λογική της ημικρανίας, σε συνεργασία με τον νευρολόγο.
Τι ισχύει για τα φάρμακα;
Τα κατασταλτικά του λαβυρίνθου έχουν θέση στην οξεία φάση, όταν ο ίλιγγος και οι εμετοί είναι αφόρητοι, για λίγες ημέρες. Δεν αποτελούν όμως θεραπεία του καλοήθους παροξυσμικού ιλίγγου θέσεως και η παρατεταμένη χρήση τους καθυστερεί την αντιστάθμιση που κάνει ο εγκέφαλος από μόνος του. Το αναφέρουμε επειδή είναι το πιο συχνό λάθος στη διαχείριση της ζάλης: μήνες αγωγής για κάτι που θα είχε λυθεί με έναν χειρισμό.
Συχνές ερωτήσεις
Ορισμένες μορφές υποχωρούν, αλλά με τον δικό τους χρόνο. Ο καλοήθης παροξυσμικός ίλιγγος θέσεως μπορεί να αυτοπεριοριστεί σε εβδομάδες, ενώ με χειρισμό λύνεται συνήθως σε μία επίσκεψη. Η διαφορά δεν είναι μόνο η ταλαιπωρία, είναι και ο κίνδυνος πτώσης στο μεσοδιάστημα, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Όχι κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, ούτε όσο υπάρχει αστάθεια ή αίσθημα λιποθυμίας. Επειδή τα επεισόδια ξεκινούν συνήθως χωρίς προειδοποίηση, η οδήγηση αποφεύγεται μέχρι να τεκμηριωθεί η αιτία. Μετά από επιτυχή αντιμετώπιση η επιστροφή στην οδήγηση συζητείται στο ιατρείο.
Όχι. Οι περιορισμοί στάσης μετά τον χειρισμό επανατοποθέτησης δεν βελτιώνουν το αποτέλεσμα. Μπορείτε να κινείστε και να κοιμάστε κανονικά.
Εξαρτάται από το ποια είναι η αιτία και ποιος ημικύκλιος σωλήνας εμπλέκεται, κάτι που φαίνεται μόνο από την εξέταση. Ο σωστός χειρισμός στο λάθος αυτί δεν βοηθά και μπορεί να επιδεινώσει τα συμπτώματα. Αφού τεθεί η διάγνωση, οι ασκήσεις για το σπίτι δίνονται από το γιατρό και αποδεικνύονται ιδιαιτέρως χρήσιμες.
Το άγχος επιδεινώνει σχεδόν κάθε μορφή ζάλης και μπορεί να την προκαλέσει από μόνο του, στις κρίσεις πανικού. Δεν είναι όμως ασφαλές συμπέρασμα πριν αποκλειστούν οι οργανικές αιτίες, γιατί και το αντίστροφο ισχύει: ο ανεξήγητος ίλιγγος προκαλεί άγχος.
Σπανιότερα από όσο πιστεύετε. Ο αυχένας συμβάλλει στην αίσθηση αστάθειας, αλλά σπάνια προκαλεί γνήσιο ίλιγγο. Όταν ο χώρος γυρίζει, η διερεύνηση ξεκινά από το αυτί.
Πότε δεν περιμένουμε;
Επείγον
Ζάλη με νευρολογικά συμπτώματα
Διπλωπία, δυσαρθρία, αδυναμία στο ένα ήμισυ, έντονη αιφνίδια κεφαλαλγία ή αδυναμία βάδισης σημαίνουν άμεση μετάβαση σε νοσοκομείο.
Επείγον
Ίλιγγος με αιφνίδια απώλεια ακοής
Ακοόγραμμα άμεσα, θεραπεία ιδανικά μέσα στις πρώτες δύο εβδομάδες.
Ιατρική επιμέλεια: Δρ. Ιωάννης Κοτρότσος, Χειρουργός ΩΡΛ, Φωνίατρος και Παιδοακοολόγος.
Πηγές: Bhattacharyya N et al., Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update), AAO-HNSF, 2017 · Chandrasekhar SS et al., Clinical Practice Guideline: Sudden Hearing Loss (Update), AAO-HNSF, 2019.
Οι πληροφορίες της σελίδας έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστούν την ιατρική εξέταση. Για διάγνωση και θεραπεία απευθυνθείτε σε ιατρό.
