Ακοή και λόγος στο παιδί
Όταν ένα παιδί αργεί να μιλήσει, το πρώτο που ελέγχεται είναι η ακοή. Όχι επειδή είναι η πιθανότερη αιτία, αλλά επειδή είναι η αιτία που αντιμετωπίζεται και που, αν την προσπεράσουμε, κοστίζει χρόνο σε μια ηλικία που ο χρόνος μετράει. Ο έλεγχος γίνεται σε οποιαδήποτε ηλικία, χωρίς να χρειάζεται το παιδί να απαντήσει ή να συνεργαστεί.
Πώς συνδέεται η ακοή με τον λόγο;
Το παιδί μαθαίνει να μιλά αντιγράφοντας αυτό που ακούει. Για να το κάνει, δεν αρκεί να ακούει ότι κάποιος μιλάει, χρειάζεται να ξεχωρίζει καθαρά τους ήχους των λέξεων.
Εδώ υπάρχει μια παρανόηση που καθυστερεί πολλές διαγνώσεις. Οι γονείς περιμένουν ότι ένα παιδί που δεν ακούει καλά θα φαίνεται σαν να μην ακούει τίποτα. Στην πράξη η συνηθισμένη εικόνα είναι πολύ πιο ήπια: το παιδί ακούει τα φωνήεντα και χάνει τα σύμφωνα, γιατί αυτά βρίσκονται στις ψηλές συχνότητες και είναι πιο αδύναμα. Ακούει ότι του μιλάτε, δεν ξεχωρίζει όμως το «πόδι» από το «ρόδι». Αντιδρά σε έναν δυνατό θόρυβο και δεν γυρίζει όταν τον φωνάζετε από το άλλο δωμάτιο.
Όταν μάλιστα η αιτία είναι υγρό πίσω από το τύμπανο, η ακοή πηγαινοέρχεται: καλύτερη μετά από μια καλή εβδομάδα, χειρότερη μετά από κάθε κρυολόγημα. Το παιδί μαθαίνει λοιπόν τη γλώσσα από ένα σήμα που άλλοτε είναι καθαρό και άλλοτε θολό και αυτό φαίνεται στην ομιλία του.
Τι περιμένουμε σε κάθε ηλικία;
Τα παρακάτω είναι ενδεικτικά ορόσημα, όχι εξετάσεις. Τα παιδιά διαφέρουν μεταξύ τους και μια απόκλιση λίγων εβδομάδων δεν σημαίνει κάτι. Η επίμονη απόκλιση όμως αξίζει έλεγχο.
- Μέχρι τους 3 μήνες: ξαφνιάζεται σε δυνατό ήχο, ηρεμεί όταν ακούει τη φωνή σας
- Γύρω στους 6 μήνες: γυρίζει προς την πηγή του ήχου, βγάζει συλλαβές όπως «μπα-μπα», «ντα-ντα»
- Γύρω στους 12 μήνες: αντιδρά στο όνομά του, καταλαβαίνει το «όχι», δείχνει με το δάχτυλο, λέει μία ή δύο λέξεις με νόημα
- Γύρω στους 18 μήνες: λέει αρκετές λέξεις, εκτελεί μια απλή οδηγία χωρίς να του δείξετε
- Γύρω στα 2 έτη: ενώνει δύο λέξεις, «θέλω νερό», και τον καταλαβαίνουν οι δικοί του άνθρωποι
- Γύρω στα 3 έτη: μιλά σε μικρές προτάσεις και τον καταλαβαίνουν και άνθρωποι εκτός σπιτιού
Μία εξαίρεση δεν περιμένει καμία ηλικία. Αν το παιδί έχανε λέξεις που ήδη έλεγε ή σταμάτησε να ανταποκρίνεται όπως πριν, αυτό δεν είναι καθυστέρηση, είναι οπισθοδρόμηση και ελέγχεται άμεσα.
Πότε χρειάζεται έλεγχος ακοής στα παιδιά;
- Δεν ανταποκρίνεται στο όνομά του ή δεν γυρίζει όταν του μιλάτε από πίσω
- Αργεί να μιλήσει σε σχέση με τα ορόσημα της ηλικίας του
- Μιλά, αλλά δυσκολεύεστε να τον καταλάβετε πέρα από την ηλικία που θα περιμένατε
- Ανεβάζει πολύ την ένταση στην τηλεόραση ή πλησιάζει υπερβολικά για να ακούσει
- Στο σχολείο αναφέρουν ότι δεν προσέχει, δεν ακολουθεί οδηγίες ή ονειροπολεί
- Κάνει συχνές ωτίτιδες ή έχει διαγνωσμένο υγρό στο μέσο αυτί
Πέρασε τον νεογνικό έλεγχο. Χρειάζεται ξανά;
Ο νεογνικός έλεγχος είναι πολύτιμος και εντοπίζει τις συγγενείς μορφές βαρηκοΐας, δείχνει όμως την ακοή τη στιγμή που έγινε. Οι διεθνείς οδηγίες είναι σαφείς σε αυτό: η παρακολούθηση της ακοής και της ανάπτυξης του λόγου συνεχίζεται σε όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα του νεογνικού ελέγχου, επειδή υπάρχουν μορφές απώλειας που εμφανίζονται ή επιδεινώνονται αργότερα.
Υπάρχουν και παιδιά που χρειάζονται στενότερη παρακολούθηση ακόμη και με φυσιολογικό αρχικό έλεγχο: όσα νοσηλεύτηκαν σε μονάδα εντατικής νεογνών, όσα είχαν σοβαρό ίκτερο, όσα έχουν οικογενειακό ιστορικό βαρηκοΐας από την παιδική ηλικία, όσα πέρασαν μηνιγγίτιδα ή συγγενή λοίμωξη και όσα έλαβαν ωτοτοξικά φάρμακα.
Σε τι μπορεί να οφείλεται η βαρηκοΐα στο παιδί;
Η πρώτη διάκριση που κάνουμε είναι αν η απώλεια είναι προσωρινή ή μόνιμη, γιατί από αυτήν κρίνονται όλα τα υπόλοιπα.
Όταν είναι προσωρινή
- Υγρό στο μέσο αυτί, μετά από ωτίτιδες ή ιώσεις. Είναι η συχνότερη αιτία μειωμένης ακοής στην παιδική ηλικία και δεν πονά, γι' αυτό περνά απαρατήρητη.
- Μεγάλα αδενοειδή, δηλαδή κρεατάκια, που κλείνουν το στόμιο της ευσταχιανής σάλπιγγας και εμποδίζουν τον αερισμό του αυτιού.
- Κυψελίδα, δηλαδή κερί που φράζει τον ακουστικό πόρο, και αφαιρείται στην ίδια επίσκεψη.
Όταν είναι μόνιμη
- Γενετικά αίτια, η συχνότερη αιτία μόνιμης βαρηκοΐας στα παιδιά, ακόμη και χωρίς κανέναν άλλο κωφό στην οικογένεια.
- Συγγενείς λοιμώξεις της κύησης, με τον κυτταρομεγαλοϊό να είναι η πιο γνωστή.
- Επιπλοκές γύρω από τη γέννηση, όπως προωρότητα, σοβαρός ίκτερος ή νοσηλεία σε μονάδα εντατικής νεογνών.
- Μηνιγγίτιδα και ωτοτοξικά φάρμακα, που μπορούν να επηρεάσουν την ακοή σε οποιαδήποτε ηλικία.
Οι δύο ομάδες ξεχωρίζουν μέσα στην ίδια επίσκεψη, από τον συνδυασμό του τυμπανογράμματος με τον έλεγχο της ακοής.
Τι θα γίνει στο ραντεβού;
Ξεκινάμε από το ιστορικό, που φυσικά το δίνετε εσείς: πώς επικοινωνεί στο σπίτι, τι λέξεις λέει, πώς αντιδρά στους ήχους, πόσες ωτίτιδες έκανε, πώς αναπνέει και πώς κοιμάται. Ακολουθεί η ωτοσκόπηση.
Έλεγχος ακοής ανάλογα με την ηλικία
Δεν υπάρχει μία εξέταση για όλα τα παιδιά, υπάρχει η κατάλληλη για κάθε ηλικία.
- Ωτοακουστικές εκπομπές: μετρούν την απάντηση του κοχλία σε έναν ήχο. Γίνονται από τη βρεφική ηλικία, διαρκούν λίγα λεπτά και το παιδί μπορεί να κοιμάται.
- Προκλητά δυναμικά στελέχους: καταγράφουν την απάντηση του ακουστικού νεύρου. Δίνουν αντικειμενικό αποτέλεσμα χωρίς καμία συμμετοχή του παιδιού και χρησιμοποιούνται όταν χρειάζεται ακριβής εκτίμηση κατωφλίου.
- Ακοομετρία οπτικής ενίσχυσης: για βρέφη και νήπια. Το παιδί μαθαίνει να στρέφεται προς τον ήχο και ανταμείβεται με ένα φωτεινό ερέθισμα.
- Παιγνιώδης ακοομετρία: για την προσχολική ηλικία. Το παιδί μαθαίνει να κάνει μια κίνηση μέσα σε παιχνίδι κάθε φορά που ακούει τον ήχο.
- Κλασικό ακοόγραμμα: από τη σχολική ηλικία και μετά, όπως στους ενήλικες.
Τυμπανόγραμμα
Δείχνει σε δευτερόλεπτα αν υπάρχει υγρό πίσω από το τύμπανο και αν λειτουργεί η ευσταχιανή σάλπιγγα. Είναι η εξέταση που ξεχωρίζει την προσωρινή απώλεια, αυτή που οφείλεται σε υγρό και αντιμετωπίζεται, από τη μόνιμη.
Ενδοσκόπηση ρινοφάρυγγα
Όταν υπάρχει υποψία μεγάλων αδενοειδών (κρεατάκια), το μέγεθός τους φαίνεται άμεσα με λεπτό εύκαμπτο ενδοσκόπιο, χωρίς ακτινογραφία.
Τι ακολουθεί;
Όταν η ακοή είναι φυσιολογική
Αυτό δεν είναι αρνητικό αποτέλεσμα, είναι χρήσιμη πληροφορία. Αποκλείει την αιτία που έπρεπε να αποκλειστεί πρώτη και επιτρέπει στη λογοθεραπεία ή στην αναπτυξιακή εκτίμηση να ξεκινήσουν χωρίς ερωτηματικά όσον αφορά την ακοή. Η σειρά έχει σημασία: λογοθεραπεία πάνω σε αδιάγνωστη βαρηκοΐα δεν αποδίδει, όσο σωστά κι αν γίνεται.
Όταν υπάρχει υγρό στο μέσο αυτί
Είναι η συχνότερη αιτία μειωμένης ακοής στην παιδική ηλικία και συνήθως υποχωρεί μόνη της. Η παρακολούθηση γίνεται με έλεγχο της ακοής και, αν το υγρό επιμένει πέρα από τους τρεις μήνες επηρεάζοντας την ακοή, συζητάμε τα σωληνάκια.
Όταν η βαρηκοΐα είναι μόνιμη
Εδώ μετράει ο χρόνος περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Το διεθνές πρότυπο θέλει τον έλεγχο μέσα στον 1ο μήνα ζωής, τη διάγνωση μέχρι τον 3ο και την έναρξη της παρέμβασης μέχρι τον 6ο, γιατί τα παιδιά που ξεκινούν έγκαιρα αναπτύσσουν λόγο πολύ κοντά στα παιδιά που ακούν φυσιολογικά. Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται και περιλαμβάνει ακουστικά βοηθήματα, λογοθεραπεία και, σε βαριές μορφές, κοχλιακό εμφύτευμα.
Συχνές ερωτήσεις
Όχι. Καμία από τις εξετάσεις δεν είναι επώδυνη ούτε επεμβατική. Στα βρέφη γίνονται συχνά στον ύπνο, στα μεγαλύτερα παιδιά γίνονται σαν παιχνίδι.
Όχι. Η ακοή ελέγχεται από τις πρώτες ημέρες της ζωής. Αυτό που αλλάζει με την ηλικία είναι η μέθοδος, όχι η δυνατότητα.
Συμβαίνει και αυτό, και τα περισσότερα παιδιά που αργούν να μιλήσουν δεν έχουν βαρηκοΐα. Ο έλεγχος δεν γίνεται επειδή θεωρούμε ότι κάτι δεν πάει καλά, γίνεται επειδή κοστίζει μία επίσκεψη και αποκλείει το ένα πράγμα που δεν θέλουμε να ανακαλύψουμε αργότερα.
Έλεγχο ακοής, και μπορεί να γίνει άμεσα. Δεν χάνεται χρόνος, γιατί η λογοθεραπεία ξεκινά αμέσως μετά, με τη διαφορά ότι πλέον ξέρουμε σε τι πατάει.
Δεν είναι ασφαλές συμπέρασμα. Η βαρηκοΐα των ψηλών συχνοτήτων αφήνει το παιδί να ακούει μουσική και δυνατούς ήχους, ενώ χάνει τα σύμφωνα της ομιλίας. Γι' αυτό η ακοή μετριέται σε κάθε συχνότητα ξεχωριστά.
Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι, εφόσον εντοπιστεί και παρακολουθηθεί. Η ανησυχία αφορά το υγρό που μένει για μήνες χωρίς κανείς να το ξέρει, ακριβώς επειδή δεν πονά.
Πότε δεν περιμένουμε;
Αμέσως
Έχασε λέξεις που ήδη έλεγε
Η οπισθοδρόμηση στον λόγο ή στην ανταπόκριση ελέγχεται χωρίς αναμονή, σε οποιαδήποτε ηλικία.
Σύντομα
Δεν αντιδρά στους ήχους ή στο όνομά του
Δεν περιμένουμε να «ωριμάσει». Ο έλεγχος γίνεται σε οποιαδήποτε ηλικία και δίνει απάντηση.
Σύντομα
Υγρό στο αυτί πάνω από τρεις μήνες
Στο σημείο αυτό μπαίνει ακοόγραμμα, γιατί η απόφαση κρίνεται από το πόσο ακούει το παιδί.
Ιατρική επιμέλεια: Δρ. Ιωάννης Κοτρότσος, Χειρουργός ΩΡΛ, Φωνίατρος και Παιδοακοολόγος.
Πηγές: Joint Committee on Infant Hearing, Year 2019 Position Statement: Principles and Guidelines for Early Hearing Detection and Intervention Programs · Rosenfeld RM et al., Clinical Practice Guideline: Otitis Media with Effusion (Update), AAO-HNSF, 2016.
Οι πληροφορίες της σελίδας έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστούν την ιατρική εξέταση. Για διάγνωση και θεραπεία απευθυνθείτε σε ιατρό.
